De beloftes op internet zijn spectaculair: eet zeewier, neem visoliecapsules of drink groene thee en je wordt in no time een Einstein. Handig als je een IQ-test moet doen of net aan een nieuwe baan begint. Maar helpt het ook echt? Op zoek naar hét recept voor een hoger IQ.

[Verschenen in AvantgardeMEN [nr. 2 / 2007]. Alle rechten voorbehouden aan Koen van Gilst.]
Tekst: Koen van Gilst

Stel jezelf de volgende vragen: Wat is de hoofdstad van Canada? Hoeveel is 6 x 1,5 x 12,5? Wie vermoordde Willem van Oranje? Duurde het lang voor je de antwoorden op deze vragen wist of kon je er helemaal niet op komen? Dan is de kans groot dat je hersenen niet in topconditie zijn. Vooral als je ouder wordt, takelen je mentale vermogens beetje bij beetje af. Daar valt in principe weinig aan te doen. Maar: er is hoop! Door slimmer te eten, kun je slimmer wórden.

Waar wondermiddel?
De theorie achter ‘brainfood’ is eenvoudig: je zoekt een stofje waardoor de cellen in je hersenen beter met elkaar communiceren, je verhoogt de dagelijkse dosis ervan en je IQ stijgt. Klinkt makkelijk! Toch? Een van de stofjes waarmee je dit voor elkaar krijgt, is omega-3. Het betreft een van de belangrijkste bouwstenen van je hersenen: bijna tien procent van je brein bestaat uit omega-3. ‘Omega-3-vetzuren hebben een positief effect op de hersenfunctie,’ zegt de Belgische neuropsychiater prof. dr. Michael Maes, die onderzoek doet naar de invloed van voeding op het mentale vermogen. ‘Zo kunnen cognitieve defecten als een concentratie- of een hersenstoornis ermee worden verholpen. Kinderen met meer omega-3 in de voeding worden rustiger. Baby’s van wie de moeder extra omega-3 nam tijdens de zwangerschap, hebben een hoger IQ op latere leeftijd.’ Een waar wondermiddel dus, die omega-3? Maes: ‘De cellen in je hersenen hebben omega-3 nodig om te kunnen functioneren. Omega-3-vetzuren spelen een belangrijke rol bij de communicatie tussen cellen. Ze bevinden zich namelijk op alle bindingsplaatsen tussen cellen. Daar zorgen ze ervoor dat de signaaloverdracht tussen hersencellen beter verloopt.’
Naast omega-3 hebben je hersenen vitaminen en mineralen nodig. Hierin verschillen de hersenen niet zo heel veel van andere organen. Toch is er één mineraal waar het brein een chronisch tekort aan heeft: magnesium. Door dat tekort kun je je, met name als je ouder wordt, slechter concentreren en vergeet je dingen sneller. Wouter Olthof, wetenschappelijk medewerker bij www.visolie-info.nl: ‘Maar weinig mensen krijgen de optimale hoeveelheid magnesium binnen. Als we ouder worden, merken we dit tekort aan magnesium sneller: we vinden het moeilijker om ons te concentreren en krijgen last van vergeetachtigheid. Magnesium helpt hiertegen, doordat het de ruis tussen de cellen vermindert. De communicatie tussen de cellen wordt daardoor beter.’

Nieuwe energie nodig
Hoewel je hersenen relatief klein zijn, verbruiken ze ontzettend veel energie. Meer dan twintig procent van je totale energie gaat naar je hersenen. Deze energie haalt het brein uit glucose. Om ervoor te zorgen dat dit voldoende aanwezig is, moet je regelmatig eten. Met name ‘s ochtends heeft je brein nieuwe energie nodig, stelt dr. Margriet Sitskoorn, neuropsycholoog en schrijfster van het boekje Het maakbare brein: ‘Als je niet ontbijt, kost dat je algauw een paar IQ-punten gedurende de hele dag. Dit geldt voor kinderen, maar ook voor volwassenen. In Nederland eten we vaak om zes uur ‘s avonds en om tien uur misschien nog een snack. Dit betekent dus dat je lichaam uren zonder voedsel moet doen. Je brein kan zelf geen brandstoffen vrijmaken en heeft dus constant nieuwe energie nodig. Een gezond ontbijt met veel koolhydraten zorgt hiervoor.’
Omega-3, magnesium en koolhydraten zijn allemaal te verkrijgen in tabletten of capsules. Je kunt ze via internetsites bestellen of bij de drogisterij halen. Maar het is beter (en lekkerder!) om brainfood gewoon via je dagelijkse voeding binnen te krijgen. Omega-3 zit in vette vis zoals zalm, makreel en haring. Magnesium zit in bananen, volkorenbrood of appelstroop. Koolhydraten zitten in brood, aardappelen, rijst en pasta.
Professor Maes meent dat de moderne westerse mens een ernstig tekort heeft aan bepaalde voedingsstoffen. Dit is volgens hem de belangrijkste oorzaak van veel van onze beschavingsziektes. Aanvullend omega-3 slikken is wat hem betreft dan ook een goed idee: ‘De inname van omega-3 is, ten opzichte van duizenden jaren geleden, flink verminderd. Omega-3 zit in groene bladeren, vis en wild, en dat eten we te weinig in de westerse wereld. Een visinname van drie tot vier keer vette vis per week is voldoende om dit tekort aan te vullen. Een andere mogelijkheid is het slikken van visoliecapsules.’
Bij het Voedingscentrum zijn ze niet zo enthousiast over het slikken van tabletten of capsules voor de hersenen. Patricia Schutte van het Voedingscentrum: ‘Wij raden mensen aan gezond te eten. En twee keer per week vis is daar een onderdeel van. Eten mensen geen vis, dan adviseren we producten verrijkt met omega-3-vetzuren of viscapsules. Deze aanbeveling is echter vooral gebaseerd op de positieve invloed die deze vetzuren op hart- en vaatziekten hebben. Er zijn wel aanwijzingen dat goede vetzuren ook goed voor onze hersenen zijn, maar dit is nog onvoldoende onderzocht om het extra aan te bevelen.’

Intelligentie zit in de genen
Het klinkt aanlokkelijk: gezonder eten en daardoor slimmer worden. Toch is niet iedereen overtuigd van het effect van eten op onze intelligentie. Wim Bloemers, psycholoog en schrijver van het boek Het Psychologisch Onderzoek, gelooft niets van de brainfood-belofte: ‘Er wordt tegenwoordig overal maar gezegd dat je door het minste of geringste je intelligentie kunt verhogen. Als dat werkelijk zo gemakkelijk zou zijn, zouden er wel meer slimme mensen zijn.’
Intelligentie, volgens Bloemers, is iets dat vaststaat. Je wordt ermee geboren of niet. ‘Iedereen heeft een zogenoemde general intelligence. Die bepaalt of je in nieuwe situaties met goede oplossingen komt. Deze algemene intelligentie is voor tachtig procent erfelijk. Maar mensen kunnen veel dingen leren. Ook iemand met een IQ van 80 kun je leren hoe hij de straat moet oversteken. De intelligentie verhoog je daarmee nog niet. Die staat vast.’ Toch sluit ook Bloemers het bestaan van stofjes die ons slimmer maken niet helemaal uit: ‘Het enige dat kan, is dat je een stof ontdekt die alle hersenprocessen sneller laat gaan. Als je dat ontdekt, ben je miljonair. Dan kunnen we zwakbegaafde kinderen een pilletje geven om ze slimmer te maken. Maar ja, dan willen natuurlijk álle ouders hun kinderen dat soort pilletjes geven.’
Met intelligentie is het net zoals met succes en geld verdienen: je moet een beetje geluk hebben. Het zijn uiteindelijk grotendeels je genen die bepalen hoe intelligent je bent. Toch kun je dit geluk ook afdwingen, niet alleen door je hersenen te trainen, maar ook door slimmer te eten. Eet vaker haring op de markt, probeer eens gedroogd zeewier en neem ‘s ochtends de tijd voor een goed ontbijt. Ook draait het bij intelligentie om training. Sitskoorn: ‘We worden goed in de dingen die we veel doen. Kijk je de hele dag De Gouden Kooi, dan word je daar goed in. Ben je hele dagen bezig met managen en plannen, dan leer je dat. Het gezegde ‘oefening baart kunst’ is dus geen onzin. Je kunt echt intelligenter worden door steeds nieuwe cognitieve uitdagingen te zoeken.’ Kortom: zet die neuronen van je aan het werk en kom uit die luie stoel. Uiteindelijk is stompzinnige televisie nog altijd het grootste vergif voor je hersenen.
Bronnen: www.voedingscentrum.nl, www.visolie-info.nl, en het boek The Truth About Food: Eerlijk over eten.

[kader]
Recept voor een hoger IQ
Omega-3-vetzuren. Houd je van vis, dan zit je goed. Een lekker broodje rauwe haring met uitjes is de perfecte oplossing voor je omega-3-tekort. Vette vis is namelijk rijk aan omega-3. Visoliecapsules met geconcentreerde omega-3 zijn een goede oplossing als je niet van vis houdt. Houd er wel rekening mee dat je voor zestig capsules algauw dertig euro betaalt. Goed voor? Onderzoekers menen dat omega-3 helpt tegen stress en depressies. Bovendien verbetert het onze intellectuele prestaties.
Magnesium. Dat seafood goed is voor de mens, weten ze in Japan al langer. Daar eten ze veel producten uit de zee, waardoor ze ouder worden en minder last hebben van depressies. Een belangrijk onderdeel van het Japanse eten is zeewier. De hoge concentratie magnesium hierin heeft ons brein hard nodig. Goed voor? Magnesium is noodzakelijk voor de communicatie tussen hersencellen. Een optimale dosis magnesium vergroot ons concentratievermogen.
Koolhydraten. Van alle fruitsoorten is de banaan misschien wel het beste voor ons brein. Er zit veel magnesium in (zie boven) en bovendien bevat een banaan veel koolhydraten. Koolhydraten zijn de brandstof waar je hersenen op lopen. Goed voor? Koolhydraten zorgen voor nieuwe energie en halen je hersenen weer uit een dipje.
Polyfenol. Net als overal in je lichaam ontstaan ook in de hersenen af en toe kleine ontstekingen. Hier voel je niets van, maar ze zijn er wel. Door deze ontstekingen sterven er steeds stukjes hersenweefsel af. Het gevolg: je geheugen wordt minder en je intelligentie gaat achteruit. Polyfenol remt deze ontstekingen. Om dit stofje binnen te krijgen, hoef je geen pilletjes te slikken: het ligt namelijk gewoon op de groente- en fruitafdeling van de supermarkt. Appels, zwarte bessen en aardbeien bevatten hoge concentraties polyfenol.

Bron: www.voedingswaardetabel.nl

[eventuele streamers]
‘Als je niet ontbijt, kost dat je algauw een paar IQ-punten gedurende de hele dag’
‘Baby’s van wie de moeder extra omega-3 nam, hadden een hoger IQ op latere leeftijd’
‘Als het werkelijk zo makkelijk zou zijn om je intelligentie te verhogen, zouden er wel meer slimme mensen zijn’